Prije tri decenije, sport se mogao gledati samo na dva-tri kanala državne televizije i jedan ili dva privatna programa. Mečevi najjačih evropskih liga bili su rijetki, a ko je htio da vidi derbi morao je da se nacrta pred ekranom u tačno određeno vrijeme. Sport je živio nekako sinhronizovano: cijela je ulica ili cijela kancelarija gledala isti meč u isto vrijeme.

Odavno nije tako. Danas navijač u Trebinju, Banjaluci ili Beogradu može iste večeri da prati utakmicu Mančester junajteda protiv Liverpula, španski “El Klasiko” i duele u košarkaškoj Evroligi. I to često istovremeno, na tri ekrana, uz statistike koje se ažuriraju svakih nekoliko sekundi i uz neizbježni grupni chat u kojem sa prijateljima komentarišete svaku sudijsku odluku.

Drugi dio priče čine platforme kompanija za klađenje. Na njihovim stranicama i mobilnim aplikacijama korisnicima su na raspolaganju ne samo kvote u realnom vremenu, već i prenosi uživo, detaljna statistika i prije i u toku utakmice, analitički sadržaj i ostali korisni alati. Ove funkcionalnosti mijenjaju i sam način na koji gledamo sport. Ako proučite rejtinge kladionica na sajtu Legalbet.rs, ekspertskom portalu koji analizira operatere za klađenje, postaje jasno da je dostupnost ovih opcija – kvalitetna mobilna aplikacija, klađenje uživo, detaljna statistika i prognoze – sada jednako važna u ocjeni kladionice kao i dobre kvote.

Era stalnog pristupa
Prvi sloj te promjene je svakako obim ponude. Samo na jednoj mreži, Areni, postoji više od 15 specijalizovanih sportskih kanala, uz mogućnost da se mečevi prate i putem pretraživača ili mobilnog telefona, čak i kada nemate kablovskog operatera. Gotovo da ne postoji takmičenje ili prvenstvo koje se ne može naći u direktnim ili odloženim prenosima.

A to su samo prenosi: sažeci na YouTube kanalima postali su standardni način uživanja u fudbalu i drugim sportovima, u skladu sa “fragmentiranim” načinom gledanja koji je nametnula era pametnih telefona i generacije koje dolaze.

Efekat drugog ekrana
Drugi sloj promjene odnosi se na to šta se dešava dok navijač gleda utakmicu. “Multiscreen” ponašanje više nije izuzetak, već dominantan model. Studija konsultantske kuće WSC Sports objavljena početkom ove godine pokazuje da čak 77 procenata navijača radi nešto na sekundarnom ekranu dok gleda meč. Kod generacije Z i milenijalaca taj broj prelazi osamdeset procenata.

Šta navijač radi na tom drugom ekranu? Najčešće tri stvari: provjerava statistiku igrača i tabele, čita reakcije na društvenim mrežama, otvara aplikaciju kladionice. To dodaje još cijeli jedan sloj

Što su promijenile kladionice
Najveću transformaciju u načinu gledanja sporta u poslednjoj deceniji izazvale su, paradoksalno, kladionice, posebno mobilne aplikacije i online platforme koje su sportski događaj transformisale u kontinuirani niz mikro-odluka.

U klađenju uživo se kvote ažuriraju svake sekunde tokom meča na osnovu rezultata, broja kornera, žutih kartona, posjeda lopte, šuteva u okvir gola i niza drugih parametara.

Gledalac koji prati i utakmicu i aplikaciju kladionice istovremeno čita dva narativa: ono što se događa na terenu i ono što tržište predviđa da će se desiti. Opklade uživo, baš kao i one uplaćene prije nego što meč počne, pojačavaju i sam odnos sa prenosom. Dodatne opcije, kao što je cash out, takođe utiču na iskustvo praćenja utakmice. Klasični tiket je zahtevao da igrač izdrži do kraja meča. Sa cash outom, tiket se može prekinuti u bilo kom trenutku, uz isplatu trenutne tržišne vrijednosti.

Društvene mreže kao stadion
Treći sloj promjene su društvene mreže. Tviter (odnosno X), Instagram, TikTok i Telegram, kao i aplikacije za dopisivanje poput Vibera ili WhatsAppa, preuzeli su dio funkcije koju su nekada imale kafane, stadioni i radio. Reakcija na gol Erlinga Holanda stiže iz Tokija, Rijada, Buenos Ajresa, Novog Sada i Kotora u istom trenutku.

Uslijed toga se danas utakmica prati i kroz tuđe reakcije dok i dalje traje. Korisnik koji prati nekoliko desetina sportskih naloga na X-u dobija stalnu sliku o tome šta je važno u utakmici, šta su trenuci za pamćenje, koja je sudijska odluka kontroverzna. Vlastiti utisak često ustupa mjesto utisku koji se formira u realnom vremenu na osnovu kolektivne reakcije.

TikTok je posebna priča. Sportski klipovi koji najduže traju tridesetak sekundi formiraju paralelnu naraciju o najvažnijim događajima nedjelje. Mladi gledalac koji nikada nije vidio cijeli klasiko Real Madrida i Barselone često zna detaljno kako je tekao. Atmosfera, gol, slavlje, sudijska odluka, reakcija trenera… sve to dolazi kao serija fragmenata koji daju utisak prisustva, iako utakmicu niko od tih gledalaca nije vidio u kontinuitetu.

Strimovanje protiv tradicionalne televizije
Tradicionalna televizija na našim prostorima još uvijek drži pažnju starije publike, ali brojke pokazuju da će i tome brzo doći kraj. I u svijetu sve manje gledalaca ima “kabl”, dok preovlađuju streaming platforme.

Njegova je razlika u tome što je posve drugačiji medij. Mogućnost pauziranja, premotavanja, vraćanja na sporne sudijske odluke, izbora kamere, gledanja statistike u uglu ekrana, sve to su funkcije koje televizija strukturalno ne može da pruži

Personalizacija ide još dalje. Algoritmi koji se uče na korisničkim navikama predlažu utakmice koje bi mogle biti zanimljive na osnovu prethodno gledanih timova i igrača. Sport tako postaje individualizovani feed, sličniji onome što viđamo na Netflixu nego u programskoj šemi neke televizije.

Lojalnost i njena erozija
Najznačajnija posljedica ovih transformacija odnosi se na samo srce navijačke kulture, lojalnost. Klasični navijač dvadesetog vijeka birao je svoj klub jednom u životu, obično u djetinjstvu, i tu pripadnost čuvao kao identitetsku osnovu. U većini slučajeva taj izbor je bio vezan za grad, porodicu, komšiluk.

Digitalna transformacija sporta to je razlabavila. Neko iz Bileće ko od vrtića prati Premijer ligu može s istom strašću navijati za Mančester junajted kao za bilo koju ekipu iz Srbije ili BiH. Njegov digitalni doživljaj Junajteda često je intenzivniji od doživljaja lokalnog kluba, jer su sadržaji o engleskom klubu raskošniji, češći, profesionalnije isproducirani.

Posljedica je rast onoga što se u sportskoj industriji naziva "neutralnim navijačima". Riječ je o gledaocima koji nemaju jaku emotivnu vezu sa nijednim timom, ali su konstantni potrošači sportskog sadržaja. Gledaju utakmice zbog kvaliteta, zbog statistike, zbog kladionice, zbog razgovora koji se vodi oko utakmice. Lojalnost se transformiše u potražnju za zabavom.

Šta navijač dobija, a šta gubi
Količina sportskog sadržaja koja je dostupna srpskom gledaocu danas neuporediva je sa onim što su imale prethodne generacije. Profesionalna analiza, taktičke razrade, statistike koje su nekada bile rezervisane za interne klupske skaute, sve to je danas slobodno dostupno na YouTube i specijalizovanim ekspertskim sajtovima za tipovanje.