Jedan od ključnih simbola takozvanog Hladnog rata i podjele Evrope, Berlinski zid, probijen je 9. novembra 1989. godine, što je bio uvod kako u ujedinjenje Njemačke, oktobra naredne 1990. tako i u niz drugih lomova širom srednjeistočne Evrope, uključujući i promjene granica.
 

Tokom postojanja Berlinskog zida kojim je grad bio podijeljen od 1961. godine, koliko se zna, 5.075 osoba je prebjeglo na Zapad, dok je 138 poginulo pokušavajući bijeg.

Njemačka, izazivač oba svjetska rata, poslije poraza 1945. ostala je bez istočnih dijelova, Pomeranije, Šlezije, Istočne Pruske, a preostali dio zemlje podijeljen je na okupacione zone.

Sovjetska zona pretvorena je potom u Njemačku demokratsku republiku, poznatu kao Istočna Njemačka, a od britanske, američke i francuske zone obrazovana je Savezna Republika Njemačka. Na sličan način podijeljen je i grad Berlin.

Pošto je Berlinski zid srušen novembra 1989. uslijedilo je oktobra 1990. takozvano "ponovno ujedinjenje", kako ga u Njemačkoj zvanično nazivaju. U stvarnosti, bilo je to naprosto prisajedinjenje dotadašnjeg DDR-a Saveznoj Republici Njemačkoj.

Varšavski pakt, vojni savez zemalja takozvanog realnog socijalizma, obrazovan maja 1955. kao reakcija na postojanje NATO-a, raspušten je i formalno prvog dana jula 1991. godine.

Gorbačovu je prethodno nagovješteno, ako ne i obećano, da će i zapadni blok, NATO, biti raspušten.

Razvoj događaja je, međutim, bio drugačiji. Sve zemlje prethodnog sovjetskog bloka uvučene su u NATO, pa i pribaltičke republike bivšeg Sovjetskog Saveza, a takve namjere objavila je i Ukrajina.

Izgradnja Berlinskog zida započela je avgusta 1961. Zidom ukupne dužine 155 kilometara trebalo je da istočni dio grada, sovjetska zona Berlina, fizički bude odvojen od zapadnog.

Ključni cilj bio je onemogućavanje prelaska stanovništva, odnosno bježanje iz sovjetske zone.

Smatra se da je do 1961. sa prostora Istočne Njemačke na Zapad prešlo oko 3,5 miliona građana.

Vlasti zapadne SR Njemačke sistematski su sve vrijeme podsticale bježanje, pa je svakog građanina Istočne Njemačke koji bi prebjegao na Zapad, očekivala zamašna finansijska podrška.

Paralelno, Istočna Njemačka bila je suočena sa ozbiljnom depopulacijom. Dok je 1950. tu zemlju nastanjivalo više od 18 miliona, godine 1990. u vrijeme nestanka DDR-a, u njoj je boravilo oko 16 miliona stanovništva.

Padu Berlinskog zida te 1989. prethodilo je više događaja koji su ga omogućili.

Erih Honeker, dugogodišnji neprikosnoveni lider Istočne Njemačke, čelnik Partije socijalističkog jedinstva Njemačke, povukao se 18. oktobra 1989. naizgled iznenada, sa vlasti, poslije razgovora sa Mihailom Gorbačovom.

Uslijedili su masovni protesti građana, počev od prvih krupnijih u Lajpcigu 9. oktobra, kada se na ulicama pojavilo čak 70.000 demonstranta.

Pritom, milicija, kako se policija zvala u zemljama istočnog bloka, nije reagovala. Okupljanja te vrste prethodno su uvijek odlučno razbijana kao nelegalna.

Nesumnjivo je da je razbijanje istočnog bloka započelo politikom i voljom Mihaila Gorbačova.

Odlučan da sprovede reforme, Gorbačov je jasno stavio do znanja "staroj gardi" na čelnim mjestima u zemljama istočnog bloka da Moskva neće podržati eventualnu upotrebu represivnih mjera s ciljem očuvanja tih režima.

Reakcije na prostoru Istočne Evrope bile su različite, većina je u promjene ušla pod pritiskom i nasuprot volje lokalnih elita.

U Istočnoj Njemačkoj promjene su bile vidne tek po odstupanju Eriha Honekera.

U Mađarskoj su, naprotiv, oduševljeno dočekane. Istina, vlast u Budimpešti bila je najmanje rigidna među zemljama istočnog bloka, voljom Janoša Kadara, dugogodišnjeg lidera Mađarske.

U Čehoslovackoj, i kao nasljeđe Praškog proljeća, odnosno sjećanja na međuratnu demokratiju u toj zemlji, promjene su bile široko popularne.

Poljska je bila osobena. Široko nezadovoljstvo koje je u njoj sve vrijeme postojalo dovelo je do masovnog opozicionog pokreta Solidarnost, zvanično sindikata, u čemu je ogromnu ulogu imala rimokatolička crkva.

Stoga je general Jeruzelski decembra 1981. izvršio državni udar, izvjesno u strahu od sovjetske vojne intervencije.

Po padu Berlinskog zida odmah je prihvatio postupnu tranziciju ka demokratiji.

Prelomni događaj bilo je uklanjanje, ljeta te 1989. graničnih prepreka između Mađarske i Austrije, kod Šoprona.

Tada je to predstavljeno kao jednokratan događaj sa navodno dobrosusedskom namjerom.

Ondašnji predsjednik vlade u Budimpešti, Mikloš Nemet, neskriveno opredijeljen za promjene, donio je takvu odluku u sklopu organizacije nečeg što je nazvano "Panevropski piknik" na granici dvije zemlje. Bilo je to 19. avgusta 1989. godine.

Mozak manifestacije bio je Oto fon Habzburg, sin posljednjeg monarha Austrougarske, cara i kralja Karla, dugogodišnji poslanik Evropskog parlamenta, kog nikada nije napustila opsesija okupljanja bivših habzburških posjeda, sada pod maskom demokratije i evropskih integracija.

Brojni građani DDR-a iskoristili su tu priliku da prebjegnu u Austriju.

Njemački kancelar Helmut Kol izjavio je tim povodom da je "prvi kamen Berlinskog zida srušen u Mađarskoj".

Narednog mjeseca Mađarska je potpuno otvorila granice, pa je bijeg na Zapad počeo da dobija masovne razmjere.

Do kraja septembra oko 30.000 Nijemaca pobjeglo je preko Mađarske.

Ubrzo potom Mihail Gorbačov 7. oktobra boravi u Berlinu, gdje javno poziva Eriha Honekera na reforme.

Posljedice su ubrzo bile vidne na ulicama Istočne Njemačke. Uslijedilo je kako povlačenje Honekera tako masovni skupovi širom Istočne Njemačke

Poslije masovnih nemira u Lajpcigu, dva dana nakon što je Gorbačov javno prozvao Honekera, kada se okupilo čak 70.000 demonstranata, 18. oktobra Honeker podnosi ostavku, da bi ga zamijenio Egon Krenc.

U Berlinu, na Aleksanderplacu, 4. novembra okuplja se približno pola miliona demonstranata.

Zatim, 9. novembra Politbiro Partije socijalističkog jedinstva Njemačke donosi odluku da se građanima DDR-a dopusti emigriranje.

Ginter Švabovski, predstavnik Politbiroa za javnost, medijima je zatim izjavio da odluka stupa na snagu odmah, što nije odgovaralo istini.

Bio je to, pokazalo se, okidač. Poslije njegove izjave, te večeri, 9. novembra, uslijedio je stampedo na Berlinski zid, a pripadnici službi bezbjednosti DDR nisu ni pokušavali da zavedu red.